Prezentujemy naszą listę potencjalnych patronów dla nowych bydgoskich tramwajów. Inicjatywa ta ma na celu popularyzację wśród mieszkańców historii regionalnej oraz upamiętnienie i często ocalenie od zapomnienia osób zasłużonych dla Bydgoszczy. Zdajemy sobie jednak sprawę, że tego rodzaju listy zawsze będą subiektywne. Przy wyborze nie kierowaliśmy się popularnością danego nazwiska, ale tylko i wyłącznie zasługami oddanymi miastu. Uważamy, że na upamiętnienie zasługują osoby mniej znane, lecz bardziej zasłużone dla Bydgoszczy niż osoby przejściowo czy też chwilowo związane z miastem, posiadające za to powszechnie znane i popularne nazwiska.

Podczas tworzenia poniższej listy kierowaliśmy się następującymi aspektami: Wkład w rozwój i obecny wygląd miasta (wpływ na urbanistykę i architekturę), promowanie i odkrywanie historii naszego miasta, zasługi dla bydgoskiej kultury, sztuki i nauki, muzealnictwa, bibliotekarstwa i archiwistyki – które to dziedziny współtworzą naszą tożsamość, odziedziczoną po niżej wymienionych wybitnych lokalnych patriotach – przez większość życia związanych z miastem nad Brdą. Pod uwagę braliśmy również działalność społeczną, filantropię oraz wkład w rozwój bydgoskiej gospodarki. Wielu z proponowanych patronów zasilało szeregi TMMB i współtworzyło Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Byli inicjatorami powstania wielu placówek kulturalnych, edukacyjnych i muzealnych.

Na naszej liście znajdziemy wybitnych bibliotekarzy i muzealników (Bełza, Borucki, ks. Klein, Kuczma i Podgóreczny), archiwistów i pasjonatów lokalnej historii (Drygała, Gordon, Malewski), architektów trzech epok, których praca wpłynęła na dzisiejszy wygląd miasta (Weidner, Kossowski, Klajbor, Licznerski). Zabraknąć nie mogło patriotów broniących bydgoszczan polskiego pochodzenia przed wynarodowieniem i szykanami w okresie zaborów (Teska, Warmiński, Wierzbicki). Bydgoskich przemysłowców reprezentują: Społecznik i filantrop Hermann Franke, wielki miłośnik miasta, zamordowany przez hitlerowców „ojciec” bydgoskiego przemysłu międzywojnia Stanisław Rolbieski oraz Jan Tymowski, symbolicznie reprezentujący zasłużone środowisko bydgoskich tramwajarzy (dyrektor Tramwajów i Elektrowni w latach 30. XX wieku).

Kolejną gałąź naszej listy zajęli reprezentanci bydgoskiej kultury i sztuki – związani z teatrem (Konieczka, Grzymała-Siedlecki, Turwid), literaturą (Nowakowski, Piechocki) czy muzyką, dzięki osobie nieocenionego Andrzeja Szwalbego. W gronie proponowanych patronów umieściliśmy opiekuna najuboższych bydgoszczan, odważnego obrońcę miasta, zamordowanego przez hitlerowców męczennika, ks. Schulza oraz Piotra Wiszniewskiego, który na swych fotografiach utrwalił życie codzienne i piękno Bydgoszczy. Starosta Jan Kościelecki reprezentuje z kolei czasy staropolskie i swój zasłużony dla miasta szlachecki ród. W przypadku wybrania tego patrona, proponujemy obok obok nazwiska patrona na burcie tramwaju umieszczenie herbu rodu Kościeleckich – Ogończyka.

Listę zamykają dwaj prezydenci miasta, których wbrew pozorom wiele łączy: Jan Maciaszek i Józef Twardzicki. Obaj zasiadali u steru miasta w trudnych, przełomowych czasach. Maciaszek był pierwszym polskim prezydentem miasta, Twardzicki zarządzał Bydgoszczą wyzwoloną spod hitlerowskiej okupacji. Obaj byli świetnymi, wykształconymi fachowcami z dużym doświadczeniem. Maciaszek niemały trud poświęcił spolszczeniu miasta, jego rozbudowie i unormowaniu sytuacji finansowej, rozwojowi infrastruktury i komunikacji. Twardzicki zajął się powojenną odbudową Bydgoszczy. Podobnie jak Maciaszek duży nacisk położył na odbudowę infrastruktury oraz rozwój instytucji kulturalnych. Obaj zarządzali miastem w warunkach społeczno-politycznych. Kryzys finansowy oraz rosnące bezrobocie przyczyniły się do zamieszek, wskutek których poturbowany Maciaszek podał się do dymisji. Twardzicki z kolei okazał się człowiekiem zbyt niezależnym, „niepewnym ideowo” i nie wpisującym się w założenia nowego, socjalistycznego ustroju. Obaj prezydenci resztę życia spędzili w oddaleniu od bydgoskich spraw, wręcz w zapomnieniu. Maciaszek doceniony został dopiero po śmierci. Z kolei działalność Twardzickiego wciąż oczekuje na obiektywną ocenę. Jest to jednak z pewnością postać warta przypomnienia.

Przygotowaliśmy również biogram Oskara Pichta, twórcy maszyny do pisania dla osób niewidomych. Wniosek o uwzględnieniu tego patrona wyszedł od społeczności Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego Dla Dzieci i Młodzieży Słabowidzącej i Niewidomej. Oskar Picht związany był jednak z Bydgoszczą przez zaledwie 8 lat (1912-1920), co stanowi niewielki fragment jego kariery zawodowej. Zajmował się wówczas głównie opieką nad inwalidami wojennymi z armii pruskiej. Wg wymienionych na początku tego opracowania aspektów dokonanego przez nas wyboru patronów, osoba ta na liście nie powinna się znaleźć. Jest to jednak wyłącznie nasza subiektywna opinia, a na każdą postać trzeba przecież patrzeć wielowątkowo, pamiętając o realiach epoki w których przyszło tym osobom żyć. Żadnej osoby nie można więc oceniać zbyt pochopnie.

Cieszymy się, że podjęta przez nasze Stowarzyszenie wraz z panem Tomaszem Zaboklickim inicjatywa będzie kontynuowana. Jest to przecież świetna okazja do ukazania szerszemu gronu odbiorców ciekawych aspektów naszej małej, lokalnej historii, która w natłoku ogólnej historii polski – wojen, powstań i wielkich królów – jest często bardzo słabo znana przez samych bydgoszczan, pomijana w szkolnictwie, mniej ważna i drugoplanowa. Dzięki takim akcjom przywrócić możemy „modę” na lokalny patriotyzm. Miłość do Bydgoszczy narodzić się może dzięki poznaniu jej pięknej historii. Historii osób, które naszemu miastu poświęciły całe swoje życie. Budowniczych miasta, z którego dzisiaj jesteśmy tak dumni. Ludzi, których dziedzictwo nie może zostać zapomniane.

W załączeniu biogramy proponowanych przez nas patronów:

Patroni bydgoskich tramwajów:

  1. Witold Bełza

    1886-1955; bibliotekarz, literat, publicysta.

    Urodzony w Warszawie. W sierpniu 1920 r. zamieszkał w Bydgoszczy, gdzie objął stanowisko dyrektora Biblioteki Miejskiej. Zajął się jej „gruntowną polonizacją”. W ciągu kilku lat stworzył cenny polski księgozbiór. Dzięki jego staraniom do księgozbioru powróciła pozostałość biblioteki bernardynów bydgoskich. Rozbudował dział rękopisów, zyskał liczne darowizny i depozyty. Nie zaniedbywał jednak pracy naukowej, która zaowocowała licznymi opracowaniami z dziedziny bibliotekoznawstwa czy historii literatury polskiej. Był również autorem tłumaczeń z języków niemieckiego i francuskiego. Z jego inicjatywy w 1923 r. powstało TMMB. Był również jednym z inicjatorów założenia Muzeum Miejskiego. Swoją aktywnością przyczynił się do rozwoju Bydgoszczy jako ośrodka kulturalnego. Okres II wojny światowej spędził pod Lwowem. Do Bydgoszczy powrócił już w marcu 1945 r., gdzie objął ponownie kierownictwo Biblioteki Miejskiej. Zainicjował obchody 600-lecia Bydgoszczy w 1946 r. Pod koniec lat 40. stał się niewygodny dla ludowej władzy. Musiał opuścić mieszkanie przy ul. Asnyka, był szykanowany i dręczony przez aparat państwowy. W 1953 odszedł definitywnie z Biblioteki Miejskiej. Zmarł 24 lutego 1955 r. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym. Po jego śmierci nie ukazał się żaden oficjalny nekrolog.

  2. Kazimierz Borucki

    1896-1986; kustosz Muzeum Miejskiego, dyrektor Muzeum Okręgowego, artysta malarz.

    Uczestnik powstania wielkopolskiego. W 1921 r. zamieszkał w Bydgoszczy. Na początku 1923 r. dyrektor Muzeum Miejskiego, ks. Jan Klein powierzył mu obowiązki konserwatora. Szybka wspinaczka po szczeblach kariery zaowocowała objęciem przez Boruckiego 1938 r. funkcji kustosza Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy. Bardzo rozbudował muzealne zbiory, sprowadzając m.in. kolekcję obrazów polskich malarzy, w tym Leona Wyczółkowskiego. Dynamiczny rozwój placówki przerwał wybuch II wojny światowej. Borucki zajął się ukrywaniem najcenniejszych zbiorów (głównie sakralnych) przed hitlerowcami. Uratował wiele cennych zabytków. Po wyzwoleniu podjął trud zebrania ocalałych eksponatów i oceny poniesionych strat. Dzięki jego staraniom na nowy gmach muzeum adoptowano budynek poklasztorny przy ul. Gdańskiej 4 (dawna siedziba znajdująca się w zachodniej pierzei Starego Rynku została zburzona), uroczyście otwarty 11 kwietnia 1946 r. Obok działalności zawodowej Borucki aktywnie uczestniczył w życiu miasta. Był członkiem wielu stowarzyszeń artystycznych, naukowych i społecznych. Uzyskał wiele nagród i odznaczeń państwowych. Był jednym z założycieli TMMB i członkiem Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Zmarł 11 lutego 1986 r. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym.

  3. Waleria Drygała

    1908-1969; dziennikarka.

    Po wyzwoleniu Bydgoszczy w 1945 r., zgodnie ze swoimi zainteresowaniami podjęła pracę w bydgoskim oddziale „Polpressu”, równocześnie współpracując z Trybuną Pomorską. Z chwilą powstania Ilustrowanego Kuriera Polskiego związała się z tym pismem. Swoją pracę skupiła na problemach Bydgoszczy i regionu. W ostatnim okresie życia zajęła się tematyką zbrodni hitlerowskich popełnionych na mieszkańcach Pomorza. Kierowała sekcją wydawniczą TMMB. W 1969 r. doprowadziła do wydania Kalendarza Bydgoskiego. Aktywnie działała w Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich oraz w Radzie Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Zmarła 2 lipca 1969 roku. Pochowana została na cmentarzu Nowofarnym.

  4. Hermann Franke

    1829-1913; kupiec, przemysłowiec, radny, społecznik.

    Po śmierci ojca w 1853 r. przejął zarządzanie destylarnią spirytusu, zapoczątkowując jej dynamiczny rozwój. W 1872 roku uruchomił nową fabrykę przy ul. Podwale, a w 1893 r. nowoczesną rafinerię przy ul. Czartoryskiego. W późniejszych latach uruchomił dwie ogólnodostępne łaźnie miejskie, które stały się użyteczne dla uboższych mieszkańców miasta. Swoją społeczną działalność w radzie miasta poświęcił na organizowanie pomocy dla ubogich i bezrobotnych, czym zyskał powszechny szacunek. Z przekazanych przez Frankego funduszy wybudowano m.in. dom starców i przytułek dla nieuleczalnie chorych. Miłośnik Bydgoszczy, zgromadził wiele pamiątek historycznych, które później stały się zalążkiem Muzeum Miejskiego. W roku 1900 uzyskał tytuł honorowego obywatela miasta. Zmarł 29 lipca 1913 r. Uroczystości pogrzebowe zgromadziły wielu mieszkańców miasta. Pochowany został na cmentarzu ewangelickim przy ul. Jagiellońskiej.

  5. Wincenty Gordon

    1900-1982; publicysta, harcerz, miłośnik Bydgoszczy.

    Urodzony w Szwederowie. W 1917 wstąpił do pierwszej polskiej drużyny skautów. W okresie międzywojennym jeden z najbardziej aktywnych działaczy harcerskich w Bydgoszczy. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. Po powrocie do Bydgoszczy został skierowany do pracy w w Warsztatach Kolejowych. Włączył się wówczas w działalność podziemnego harcerstwa. Zaprzysiężony w AK i Szarych Szeregach. W latach 1945-1966 urzędnik w Zakładach Energetycznych. Po przejściu na emeryturę w 1966 r. z pasją badał dzieje Bydgoszczy. Owocem jego badań jest kilka cykli artykułów, dotyczących m.in. ciekawostek historycznych czy historii bydgoskich dzielnic. Publikowane były w Dzienniku Wieczornym oraz w Kalendarzu Bydgoskim. Od lat 20. XX wieku czynny działacz TMMB. W 1976 r. uzyskał tytuł „Najpopularniejszego bydgoszczanina”. Zmarł 2 stycznia 1982 r. Pochowany na Bielawkach.

  6. Adam Grzymała-Siedlecki

    1876-1967; dramatopisarz, krytyk, tłumacz, reżyser.

    Urodzony w Wierzbnie koło Miechowa. Był założycielem i dyrektorem Teatru Ludowego w Krakowie, kierownikiem literackim Teatru im. Słowackiego. W latach 1911-1912 podróżował m.in. do Szwajcarii, Francji i Anglii. W latach 1913-1915 był kierownikiem literackim Teatru Rozmaitości w Warszawie, a w 1916-1918 dyrektorem Teatru im. Słowackiego i Teatru Ludowego w Krakowie. W czasie wojny polsko-sowieckiej korespondent wojenny. Z Bydgoszczą związany od 1923 r. Zajął się tutaj pracą literacką. Pisał głównie komedie i farsy grane później w teatrach. Aktywnie uczestniczył w życiu społeczno-kulturalnym miasta. Ściśle współpracował z Biblioteką Miejską w Bydgoszczy, której przekazał w darze ok. 5 tys. jednostek bibliotecznych. Na początku lat 30. przekazał bibliotece kilkanaście książek z poronińskiego księgozbioru Włodzimierza Lenina. Kampanię wrześniową przeżył w Warszawie. Więzień Pawiaka. W 1945 r. powrócił do Bydgoszczy. Wykładał w Szkole Dramatycznej, był kierownikiem literackim Teatru Polskiego. Inicjator wielu wydarzeń kulturalnych. Zajmował się również publicystyką i krytyką literacką. Zmarł 29 stycznia 1967 r. Pochowany na cmentarzu Nowofarnym.

  7. Stefan Klajbor

    1924-1991; architekt, działacz kultury.

    Urodzony w Bydgoszczy. Jego edukację w Liceum Humanistycznym przerwał wybuch II wojny światowej. Podczas okupacji pracował jako robotnik. W 1941 r. skazany na obóz pracy z sabotaż gospodarczy. Od 1943 współpracował z Szarymi Szeregami. Po wyzwoleniu kontynuował edukację (matura w 1946 r.). Później studiował na Politechnice Gdańskiej. Od 1952 r. projektant i główny inżynier bydgoskiego Miastoprojektu. Do 1958 r. główny architekt miasta Bydgoszczy. Związany z Wojewódzką Pracownią Urbanistyczną, „Biprokablem” czy Urzędem Miejskim w Bydgoszczy. Znany i ceniony architekt. Szef zespołu projektantów wielokrotnie nagradzanego gmachu Filharmonii Pomorskiej, budynku NOT, zespołu Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku. Twórca koncepcji architektonicznej osiedla Błonie. Działacz polityczny i społeczny. Jako członek TMMB, czuwał nad właściwym rozwojem i ładem przestrzennym Bydgoszczy. Zmarł 5 lipca 1991 roku.

  8. ks. Jan Klein

    1885-1940; ksiądz, bibliotekarz, historyk.

    W kwietniu 1920 roku przyjęty do pracy przez bydgoski magistrat na stanowisko bibliotekarza miejskiego. W 1923 roku powierzono mu zorganizowanie Muzeum Miejskiego. Doskonały organizator, społecznik, działacz polskich towarzystw naukowych. W 1928 r. został proboszczem w Chomętowie koło Szubina. 5 listopada 1939 r. aresztowany przez hitlerowców. Zmarł zamęczony w obozie koncentracyjnym Oranienburg-Sachsenhausen. Po wojnie jego prochy złożone zostały na Cmentarzu Bohaterów na Wzgórzu Wolności.

  9. Jan Janusz Kościelecki

    ok. 1544-1600; kasztelan międzyrzecki, starosta bydgoski.

    W 1569 r. nominowany na stanowisko starosty bydgoskiego. W tym samym roku został posłem na sejm lubelski. Zwolennik elekcji Henryka Walezego. Zimą 1577 r. podejmował na zamku bydgoskim króla Stefana Batorego. Pobyt króla w Bydgoszczy zaowocował wystawieniem szeregu przywilejów. Szczególne znaczenie miały postanowienia dotyczące wolności żeglugi na Brdzie. Kościelecki rozwinął działalność gospodarczą w mieście, w dużym stopniu przyczyniając się do wzrostu znaczenia Bydgoszczy pod koniec XVI w. W czasie jego urzędowania miejsce poboru cła na Wiśle zostało przeniesione do Fordonu, funkcjonować zaczęła bydgoska mennica. Tereny nadwiślańskie obsadzał kolonistami „olenderskimi”. Interesował się rozwojem handlu i rzemiosła w mieście, potwierdzając statuty cechów m.in. sterników i bednarzy. Był również dobrodziejem bydgoskich Bernardynów. Zmarł na zamku bydgoskim 2 kwietnia 1600 r., pochowany w kościele Bernardynów. Był ostatnim starostą z rodu Kościeleckich.

  10. Rajmund Kuczma

    1929-2007; historyk i muzealnik.

    Urodzony w Nakle nad Notecią. Ukończył studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 1958 r. podjął pracę w Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy, której to placówki był dyrektorem w latach 1968-1981. Popularyzator dziejów miasta i regionu. Autor wielu artykułów historycznych, książek i opracowań, m.in. publikowanych w Kalendarzu Bydgoskim. Honorowy Obywatel Miasta Bydgoszczy oraz TMMB.

  11. Hieronim Konieczka

    1920-1994; aktor, reżyser, działacz kultury.

    Urodzony w Szwederowie. Po zakończeniu II wojny światowej uczył się w założonej w mieście Szkole Dramatycznej. W 1946 r. złożył egzamin aktorski w Łodzi, po którym zaangażowany został do Teatru Miejskiego w Bydgoszczy. Występował również w Teatrze Dramatycznym w Toruniu. W 1956 r. z jego inicjatywy powstała w Bydgoszczy Scena Studyjna. Był aktorem wielu teatrów m.in. Poznaniu, Koszalinie i Szczecinie. W 1977 r. utworzył w Bydgoszczy Scenę Postaw Moralnych, gdzie prezentował m.in. utwory Kapuścińskiego, Herberta czy Wojtyły. W 1984 r. wystawił w kościele pw. św. Wincentego a Paulo Pasję wg św. Mateusza. Zmarł 27 grudnia 1994 r. w Bydgoszczy. Pochowany na cmentarzu parafialnym przy ul. Ludwikowo.

  12. Jan Kossowski

    1898-1958; architekt, budowniczy.

    Uczestnik wojny bolszewickiej 1920 r. Z Bydgoszczą związany od 1923 r. Zatrudniony początkowo jako technik budowlany, a później kierownik biura architektonicznego. W latach 1925-1928 projektował wille mieszkalne na osiedlu Sielanka. W 1936 r. założył własne biuro. W latach 30. XX wieku zaprojektował blisko 30 kamienic i willi, głównie w Śródmieściu, na osiedlu przy Szosie Gdańskiej oraz na Bielawkach. Za swoje największe dzieło uważał kamienicę z salonem samochodowym na Pl. Wolności 7. Podczas kampanii wrześniowej dostał się do niemieckiej niewoli, z której uszedł. Powrócił nad Brdę znajdując zatrudnienie w biurze Karla Schauma. Zaprojektował m.in. do dziś istniejące arkady na skrzyżowaniu ulic Gdańskiej z Jagiellońską i Focha. Po wojnie twórca koncepcji zagospodarowania Śródmieścia. Zmarł 9 grudnia 1958 r. Pochowany na cmentarzu Nowofarnym.

  13. Alfons Licznerski

    1902-1976; inżynier, architekt, działacz społeczny.

    Urodzony w Sampławie koło Lubawy. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Gdańskiej. Wiedzę architektoniczną i urbanistyczną pogłębiał podczas licznych podróży zagranicznych. We wrześniu 1936 r. zamieszkał w Bydgoszczy, gdzie pracował w Oddziale Budownictwa Zarządu Miejskiego. Podczas okupacji pozostał w Bydgoszczy, a w 1944 r. wcielony został do armii niemieckiej. Do miasta powrócił w listopadzie 1945 r. z amerykańskiej strefy okupacyjnej. Rozpoczął pracę w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego. W 1947 r. opracował nieodpłatnie projekt nowego gmachu teatralnego przy Alejach Mickiewicza. Mimo skromnych środków Licznerskiemu udało się stworzyć prosty, ale niezwykle funkcjonalny obiekt. Podczas dalszej kariery zawodowej związany m.in. z Miastoprojektem. Aktywny działacz TMMB. Rozpoczął kompletowanie fotografii bydgoskich zabytków. Fotografował zmiany zachodzące w mieście w pierwszych latach powojennych. Ceniony znawca dziejów Bydgoszczy, w szczególności jej architektury i urbanistyki. Był gorącym zwolennikiem rekonstrukcji ratusza miejskiego. Zajmował się również tematyką upiększania miasta. Zmarł 8 czerwca 1976 r. w Bydgoszczy. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym.

  14. Jan Maciaszek

    1876-1932; prawnik, powstaniec wielkopolski, komisaryczny prezydent Bydgoszczy.

    Urodzony w Ostrowie Wlkp. Odbył służbę wojskową w armii pruskiej. W 1917 r. osiadł w Poznaniu. W 1919 r. mianowany głównodowodzącym Polskich Sił Zbrojnych b. zaboru pruskiego. 15 października tego roku przybył do Bydgoszczy, gdzie oceniał przygotowania do przejęcia miasta przez polskie władze. Jako komisaryczny prezydent miasta przejął 19 stycznia 1920 r. z rąk niemieckich władzę nad Bydgoszczą. Dzień później rozpoczął faktyczne urzędowanie w mieście. 11 marca wybrany przez Radę Miasta na stanowisko prezydenta Bydgoszczy, jednak wybór ten nie został zatwierdzony przez wojewodę poznańskiego. W wyniku starań Maciaszka, w granice Bydgoszczy włączono 18 gmin podmiejskich, zamieszkałych głównie przez Polaków. Początki polskiego zarządu nad Bydgoszczą nie były łatwe. Maciaszek dużo uwagi poświęcił sprawom finansów i gospodarki komunalnej. Podjął też trud spolszczenia miejskiej administracji. Z dużym trudem rozbudowywał sieć wodociągową i kanalizacyjną na peryferyjnych osiedlach. Dbał o rozwój szkolnictwa polskiego oraz instytucji kulturalnych. Niestety pogłębiająca się w całej Polsce recesja i bezrobocie wpłynęły na spadek popularności Maciaszka. Kulminacja niezadowolenia miała miejsce w czerwcu 1921 r., gdy uliczne awantury musiało stłumić wojsko, a tłum bydgoszczan zdemolował ratusz. 20 czerwca 1921 r. Maciaszek złożył rezygnację ze swojego stanowiska. Formalne potwierdzenie dymisji nastąpiło 4 lipca. Od tego momentu Maciaszek nie uczestniczył już w życiu miasta. Zmarł 10 stycznia 1932 r. po długiej chorobie. Dopiero po śmierci doceniony przez mieszkańców Bydgoszczy. Tłumnie wzięli oni udział w pogrzebie pierwszego polskiego prezydenta miasta. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym.

  15. Zygmunt Malewski

    1873-1937; literat, archiwariusz, znawca dziejów miasta.

    Uczestnik wojny bolszewickiej z 1920 r. W 1922 r. przeniósł się z Poznania do Bydgoszczy, gdzie zorganizował i poprowadził żeńskie gimnazjum. W 1929 r. wygrał konkurs na stanowisko archiwariusza miejskiego. Zajął się uporządkowaniem poniemieckich akt. Spolszczył księgę archiwalną i wysegregował najważniejsze akta z czasów Fryderyka II. Po 1935 r. zaczął zbierać i rejestrować źródła potrzebne do opracowania historii Bydgoszczy. Dużą część swojej działalności poświęcił wydobyciu z zapomnienia postaci malarza Maksymiliana Piotrowskiego. Stworzył czasopismo regionalne Przegląd Bydgoski, w którym opublikował wiele rzetelnych artykułów dotyczących głównie historii Bydgoszczy. Nikt z jego polskich poprzedników nie uczynił tak wiele dla poznania i spopularyzowania dziejów naszego miasta. Zmarł 14 lipca 1937 r. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym.

  16. Tadeusz Nowakowski

    1917-1996; literat, polski działacz na uchodźstwie, honorowy obywatel Bydgoszczy.

    Urodzony w Olsztynie. W sierpniu 1920 r. wraz z rodziną przybył do Bydgoszczy. W 1936 złożył egzamin dojrzałości w gimnazjum przy ul. Grodzkiej. Już wtedy ujawniał ponadprzeciętne zdolności literackie. Pod pseudonimem pisał wiersze m.in. do Dziennika Bydgoskiego. W 1938 r. podjął studia w zakresie filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Naukę przerwał wybuch II wojny światowej. Nowakowski przebywał wówczas w Bydgoszczy i zgłosił się na ochotnika do wojska. W 1941 r. został aresztowany przez gestapo, rok później skazany na karę śmierci, zamienioną na 30 lat obozu. Wiosną 1945 r. uwolniony przez aliantów, przebywał w Haaren an der Ems na granicy niemiecko-holenderskiej. W 1946 r. przedostał się do Londynu, gdzie współpracował z polskimi pismami. W 1952 r. podjął pracę w polskiej rozgłośni Radia Wolna Europa i osiadł w Monachium. Jako pisarz debiutował tomem opowiadań wojennych Szopa za jaśminami w 1948 r. W 1957 r. wydana została powieść Obóz wszystkich świętych, przetłumaczona na wiele języków i wprowadzająca Bydgoszcz do literatury światowej. W Polsce ukazała się dopiero w 1989 r. (w drugim obiegu). Nowakowskiemu bliskie były również szkice biograficzne i reportaże. Współpracował również z radiem i prasą niemiecką. Cenił sobie przynależność do organizacji skupiających bydgoszczan przebywających w kraju i za granicą. Z jego inicjatywy w 1992 r. odbył się w Bydgoszczy I Światowy Zlot Polonii Ziemi Bydgoskiej. Wiosną 1995 r. przybył nad Brdę z myślą osiedlenia się tutaj na stałe. Ciężko chorując na cukrzycę zmarł 11 marca 1996 r. Pochowany został na cmentarzu ewangelickim przy ul. Zaświat.

  17. Jan Piechocki

    1899-1978; publicysta, działacz kultury, radny.

    Urodzony w Inowrocławiu. Od 1928 r. związany z Bydgoszczą, gdzie uczył w kilku gimnazjach. W 1926 r. na Uniwersytecie Poznańskim uzyskał tytuł doktora filozofii. Działacz społeczny. Pisał artykuły i felietony dla lokalnej pracy, współpracował z rozgłośnią Polskiego Radia. Zajmował się głównie tematyką bydgoskiej literatury, kultury i teatru. Okupację hitlerowską przeżył w Bydgoszczy. Pracował jako robotnik budowlany. Odmówił podpisania niemieckiej listy narodowej. Po wyzwoleniu miasta włączył się w pracę nad przywróceniem normalnego życia w mieście. Zajął się organizacją szkolnictwa. Prowadził zajęcia historii literatury i kultury dla słuchaczy bydgoskich szkół wyższych. W latach 1947-52 uczył języka polskiego w miejskich szkołach średnich. Od 1960 r. poświęcił się wyłącznie pracy dziennikarza. Aktywnie uczestniczył w życiu miasta. W latach 1945-1958 członek Miejskiej Rady Narodowej. Twórca kilkuset artykułów, recenzji, szkiców, felietonów. Zmarł 6 września 1978 r. Pochowany na cmentarzu Nowofarnym.

  18. Oskar Picht

    1871-1945; pedagog, wynalazca maszyny do pisania dla niewidomych.

    Urodzony w Pasewalku w Meklemburgii. Wykształcenie pedagogiczne zdobył w Policach pod Szczecinem. Pracował jako nauczyciel w Baniewicach i Gryfinie. W 1897 r. podjął dalszą naukę w zakładzie dla niewidomych w Berlinie. Od 1899 r. prowadził badania nad skonstruowaniem maszyny do pisania dla niewidomych. Zaprezentowana została we Wrocławiu w 1901 r., gdzie jej autor otrzymał za nią nagrodę. W dalszych latach Picht udoskonalał swoją maszynę. W 1912 r. objął stanowisko dyrektora Prowincjonalnego Zakładu dla Niewidomych w Bydgoszczy. Szkoła dysponowała ośrodkiem szkolno-wychowawczym (róg ulic Skargi i Krasińskiego) oraz domem mieszkalnym przy ul. Kołłątaja. Na dynamiczny rozwój placówki wpłynęła I wojna światowa, i związana z nią liczba ociemniałych inwalidów wojennych. Bydgoski ośrodek zyskał wówczas sporą renomę. Po powrocie Bydgoszczy do macierzy, nowe władze zaproponowały Pichtowi pozostanie na stanowisku. Ten jednak odmówił i w kwietniu 1920 r. opuścił Bydgoszcz. W tym samym roku objął funkcję dyrektora Państwowego Zakładu dla Niewidomych w Berlinie. W 1933 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł 15 sierpnia 1945 r. w Poczdamie.

  19. Józef Podgóreczny

    1900-1990; nauczyciel, bibliotekarz, działacz kultury.

    Urodzony w województwie Tarnopolskiem. W 1917 r. zmobilizowany do armii austriackiej. W 1920 r. uczestniczył w wojnie polsko-sowieckiej. W 1939 r. walczył kampanii wrześniowej. Resztę wojny spędził w niewoli. Wyzwolony w 1945 r. trafił do Lublina. Rok później został dyrektorem delegatury „Czytelnika” w Bydgoszczy. Od 1950 r. dyrektor Wojewódzkiej Ekspozytury „Domu Książki”. W 1952 r. został dyrektorem Biblioteki Miejskiej. Rozszerzył sieć filii i pracówek. Przyczynił się do wzrostu atrakcyjności biblioteki i wzbogacenia jej księgozbioru, co wpłynęło na rozwój czytelnictwa w Bydgoszczy. Był jednym z założycieli Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, aktywnie działał w TMMB. Autor wielu opracowań dotyczących Bydgoszczy, Kujaw i Pomorza, publikowanych m.in. w Kalendarzu Bydgoskim, Kronice Bydgoskiej i prasie lokalnej. Gromadził materiały biograficzne z życia najwybitniejszych postaci naszego regionu. Zmarł 23 lipca 1990 r. Pochowany z honorami wojskowymi na cmentarzu przy ul. Wiślanej.

  20. Stanisław Rolbieski

    1873-1939; inżynier, przedsiębiorca, radca miejski.

    W 1901 r. otrzymał dyplom inżyniera na berlińskiej politechnice. Mimo bardzo korzystnych warunków pracy na zachodzie, w 1919 r. powrócił do Bydgoszczy, gdzie zajął się przygotowaniem przejęcia przemysłu bydgoskiego z rąk niemieckich. Po powrocie miasta do macierzy uczestniczył w reorganizacji życia w mieście. Zainicjował wykup dużych przedsiębiorstw niemieckich (np. Lloyd Bydgoski). Zabiegał o rozwój przemysłu, m.in. inicjując budowę pierwszej w Polsce fabryki kabli (Kabel Polski). Był również zarządcą fabryki karbidu w Smukale, gdzie sporo uwagi poświęcił poprawie warunków pracy i sprawom sanitarnym. Uczestniczył finansowo w licznych akcjach społecznych, charytatywnych i kulturalnych. W 1939 r. nie opuścił Bydgoszczy. Zajął się ewakuacją i zabezpieczeniem mienia swojego zakładu. Za tą działalność został w 20 października 1939 r. aresztowany i tego samego dnia stracony wraz żoną i jedynym synem w lesie przy cmentarzu na Bielawkach. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta.

  21. ks. Józef Schulz

    1884-1940; ksiądz, proboszcz parafii św. Marcina i św. Mikołaja w Bydgoszczy.

    W 1908 r. przyjął święcenia kapłańskie w gnieźnieńskim seminarium duchownym. Z Bydgoszczą związany od 1931 r., gdy został proboszczem parafii św. Marcina i św. Mikołaja. Dzięki swojej działalności społecznej i charytatywnej zyskał uznanie mieszkańców miasta. Otaczał opieką ludzi bezdomnych i ubogich. We wrześniu 1939 r. nie skorzystał z możliwości ewakuacji i pozostał w Bydgoszczy. Wybrany został do zarządu Straży Obywatelskiej, z której ramienia podjął pertraktacje kapitulacyjne. Hitlerowcy zagwarantować mieli wolność osobistą, bezpieczeństwo i zachowanie mienia. Nie dotrzymali jednak obietnicy. Już 7 września ks. Schulz został aresztowany i wkrótce przetransportowany do obozu w Dachau, a następnie do Buchenwaldu. Tam przeszedł prawdziwe piekło, przez hitlerowską propagandę okrzyczany jako „morderca z Bydgoszczy”. Bity i maltretowany zachował niezłomną postawę, podtrzymując innych więźniów na duchu. Zmarł w obozie 30 marca 1940 roku.

  22. Andrzej Szwalbe

    1923-2002; prawnik, działacz społeczny i kulturalny, organizator życia muzycznego w Bydgoszczy.

    Urodzony w Warszawie. Po wojnie związany krótko z Ciechocinkiem, skąd przeniósł się do Bydgoszczy. Studia prawnicze ukończył na toruńskim UMK. Jednak zainteresowania kulturalne okazały się silniejsze. W 1951 r. mianowany został dyrektorem administracyjnym Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej. Z jego inicjatywy w 1953 r. powstała Państwowa Filharmonia Pomorska. Szwalbe stanął na czele społecznego komitetu budowy gmachu filharmonii. Jeden z inicjatorów powstania Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, pomysłodawca utworzenia Teatru Muzycznego, entuzjasta budowy gmachu opery. Inicjator Bydgoskich Festiwali Muzycznych. Przyczynił się do uruchomienia Biura Wystaw Artystycznych. Odegrał decydującą rolę w założeniu Akademii Muzycznej na terenie Dzielnicy Muzycznej, której utworzeniu również patronował. Orędownik przywrócenia blasku pałacom w Ostromecku i Lubostroniu. Wybitny kreator bydgoskiej kultury, której był żywą wizytówką. Zmarł nagle 11 listopada 2002 r. Pochowany na cmentarzu przy ul. Ludwikowo.

  23. Jan Teska

    1876-1945; dziennikarz, działacz polityczny.

    W 1907 r. zamieszkał w Bydgoszczy w celu założenia Dziennika Bydgoskiego, którego pierwszy, pokazowy numer ukazał się 2 grudnia 1907 r. Było to jedyne polskie pismo wydawane w okresie rządów niemieckich w Bydgoszczy. Za wszelką cenę starał się podtrzymywać „ducha polskiego” wśród okolicznej ludności polskiej. Za swoją patriotyczną działalność wielokrotnie stawał przed niemieckimi sądami, a krótko przed wybuchem I wojny światowej przebywał w inowrocławskim więzieniu. W 1914 r. został wcielony do armii pruskiej. W tym czasie Dziennik prowadziła jego małżonka Wincentyna. W listopadzie 1918 r. powrócił do Bydgoszczy. W styczniu 1920 r. wszedł w skład delegacji przejmującej miasto z rąk niemieckich. W szczytowym momencie (w 1929 r.) jego Dziennik był największym pismem w zachodniej Polsce. We wrześniu 1939 r., ścigany przez gestapo uszedł z Bydgoszczy. Ukrywał się w Warszawie, gdzie pod przybranym nazwiskiem działał w konspiracji. W Bydgoszczy hitlerowcy zburzyli jego redakcję i drukarnię. Uczestniczył w powstaniu warszawskim, należał do zespołu radia powstańczego „Błyskawica”. Po upadku powstania znalazł się w pruszkowskim obozie. Zmarł krótko po wyzwoleniu Bydgoszczy, 24 marca 1945 r. pod Sochaczewem. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym w Bydgoszczy.

  24. Marian Turwid

    1905-1987; literat, artysta, działacz kultury.

    Urodzony we Wrześni. Od 1931 r. uczył rysunku w katolickim gimnazjum żeńskim w Bydgoszczy. Brał udział w życiu kulturalnym Wielkopolski i Kujaw. W okresie okupacji hitlerowskiej, poszukiwany przez gestapo, ukrywał się w rodzinnej Wrześni. Po wyzwoleniu w 1945 r. powrócił do Bydgoszczy, gdzie podjął pracę w Wydziale Kultury i Sztuki Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego. W 1946 r. zorganizował Państwową Szkołę Sztuk Pięknych (Państwowe Liceum Technik Plastycznych), której dyrektorem był aż do emerytury w 1972 r. Z jego inicjatywy powstał Pomorski Dom Sztuki. Niezwykle czynny uczestnik bydgoskiego życia kulturalnego. Autor wielu tomików poezji i opowiadań. Aktywny działacz miejski. Członek Stronnictwa Demokratycznego, Radny Wojewódzkiej Rady Narodowej, członek wielu komisji, zespołów i stowarzyszeń. Zmarł na zawał 17 listopada 1987 r. Pochowany na cmentarzu Nowofarnym.

  25. Józef Twardzicki

    1890-1972; ekonomista, prezydent Bydgoszczy.

    Urodzony w Radomiu. Uczestnik wojny bolszewickiej z 1920 r. Wykształcony ekonomicznie, związany przed 1939 r. z wieloma firmami i instytucjami. 30 sierpnia 1945 r. nominowany na stanowisko prezydenta Bydgoszczy. Z funkcji zrezygnował we wrześniu 1949 r., oficjalnie ze względu na stan zdrowia, jednak z poufnej opinii wynika, że Twardzicki „moralnie bez zarzutu”, nie jest związany z „elementami chłopsko-robotniczymi” i sprzyja „strefom drobnomieszczańskim”. Podczas pełnienia funkcji prezydenta Bydgoszczy wykazał się jako dobry organizator i umiejętny gospodarz. Przyczynił się do rozbudowy infrastruktury komunalnej, poprawy estetyki miasta czy odbudowy przybytków kulturalno-oświatowych. Osobiście zaangażował się w odbudowę sieci tramwajowej. Inicjator budowy nowego Teatru Miejskiego, sprawny organizator obchodów 600-lecia miasta, jak również dużej Pomorskiej Wystawy Przemysłu, Rzemiosła i Handlu. Członek PZPR, działacz TMMB oraz wielu innych organizacji. W 1949 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie został dyrektorem Banku Komunalnego. Zmarł w Krakowie 9 kwietnia 1972 r. Pochowany na cmentarzu Rakowickim.

  26. Jan Stanisław Tymowski

    1888- po 1939; inżynier, dyrektor Elektrowni i Tramwajów w Bydgoszczy.

    Urodzony w Mrowinie w powiecie Koneckim. W latach 1907-1912 studiował na praskiej politechnice. Od 1913 r. zatrudniony jako inżynier elektryk w firmie „Wróblewski i Binzer” w Warszawie. Do 1918 r. związany z warszawskim magistratem. Nadzorował m.in. elektrownie na Mokotowie i Woli. Po odzyskaniu niepodległości zgłosił się jako ochotnik do wojska. Do 1929 r. pracował jako inżynier w jednym z łódzkich zakładów przemysłowych. Od 1 kwietnia 1931 r., po wygraniu konkursu, pełnił obowiązki dyrektora Elektrowni i Tramwajów Miejskich w Bydgoszczy. Władze miasta ceniły go jako zdolnego organizatora i fachowca. Ich zdaniem miał duże zasługi w usprawnieniu komunikacji miejskiej i poważnym rozwoju elektrowni miejskiej w Bydgoszczy. Aktywny działacz Stowarzyszenia Elektryków Polskich, członek komisji rewizyjnej Związku Przedsiębiorstw Komunikacyjnych w Polsce. Prowadził działalność naukową. Publikował m.in. prace z tematyki elektryfikacji wsi, czy elektrotechniki. Po wkroczeniu Niemców do Bydgoszczy we wrześniu 1939 r. prawdopodobnie został aresztowany. Jego dalszy los pozostał do dziś nieznany.

  27. Emil Warmiński

    1881-1909; lekarz, działacz narodowy.

    Urodzony w Bydgoszczy. Po maturze podjął studia medyczne w Berlinie. Aż do czasów studiów nie czuł się Polakiem. Dopiero obelga rzucona Polakom przez jednego z profesorów nim wstrząsnęła. Ostro wystąpił w obronie rodaków, za co został relegowany z uczelni. Od tej chwili zerwał wszelkie stosunki łączące go z Niemcami. Studia ukończył w 1904 r. we Fryburgu. W 1905 r. powrócił do Bydgoszczy, gdzie rozpoczął praktykę lekarską. Na ścianie budynku w którym mieszkał (Gdańska 9) wywiesił pierwszą w mieście tablicę w polskim napisem „lekarz”, za co był przez Niemców szykanowany. Włączył się w działalność narodową i społeczną bydgoskich Polaków. W 1907 r. z własnych środków zakupił budynek przy ul. Gamma (dziś Warmińskiego), gdzie zorganizował Dom Polski. Stał on się centrum polskiego życia społeczno-kulturalnego. Intensywna praca nadwyrężyła jego siły. Zachorował na gruźlicę oraz ciężką chorobę jelit. Dolegliwości te próbował leczyć m.in. we Włoszech i w Szwajcarii. Zmarł 8 czerwca 1909 r. w Poznaniu, w wieku 28 lat. Jego pogrzeb odbył się w Bydgoszczy, gromadząc tłumy Polaków. Pochowany został w rodzinnym grobowcu na cmentarzu Starofarnym.

  28. Ernst Friedrich Weidner

    1863-1950; budowniczy, architekt.

    Urodzony w 1863 r. w Drezdenku. Z Bydgoszczą związany od 1895 r., gdy podjął funkcję kierownika bydgoskiej filii biura Goodsona. Firma ta zajmowała się usługami inżynieryjnymi w zakresie budownictwa podziemnego i instalacji wodno-sanitarnych. Weidner z ramienia firmy nadzorował pracę przy budowie kanalizacji miejskiej. Ze względu na dynamiczny rozwój miasta i duże możliwości rozwoju kariery zawodowej, zdecydował osiedlić się nad Brdą na stałe. Sprowadził do Bydgoszczy swoją rodzinę, założył własne biuro architektoniczne. Intensywną działalność prowadził w latach 1896-1914. Wziął udział w 90 inwestycjach, z których 25 stanowiło realizację domów frontowych. Zaprojektował m.in. willę przy ul. Królowej Jadwigi 25, kilka domów przy ul. Dworcowej, Gdańskiej, Cieszkowskiego, Marcinkowskiego, Pomorskiej, 20 Stycznia czy Śniadeckich. Miał swój udział w budowie osiedla domów jednorodzinnych dla urzędników na Bielawkach. Jego dziełem są również gmachy późniejszego kina „Pomorzanin” oraz banku P.K.O przy placu Teatralnym. Twórczość Weidnera dzielona jest na trzy fazy: eklektyczną, przejściową i secesyjną. W 1907 r. brał udział w opracowaniu wydawnictwa Industrie und Gewerbe in Bromberg. Podczas I wojny światowej służył w armii pruskiej. Do Bydgoszczy powrócił w 1920 r. Mimo exodusu ludności niemieckiej, zdecydował się pozostać nad Brdą. Jednak niestabilna sytuacja gospodarcza, odpływ kapitału oraz ogólna niechęć wobec Niemców nie sprzyjały ewentualnym inwestycjom budowlanych. Weidner zmuszony był utrzymywać się z nagromadzonego kapitału. W 1937 r. wraz z żoną opuścił miasto i osiadł w Hamburgu. Zmarł 10 października 1950 r. w Poczdamie.

  29. Melchior Wierzbicki

    1867-1925; prawnik, działacz narodowy i społeczny.

    Urodzony w Gnieźnie. Studiował prawo na Uniwersytecie Wrocławskim. W 1896 r. otworzył kancelarię adwokacką w Bydgoszczy. Stał się wziętym obrońcom działaczy polskich przed niemieckimi sądami. Rozpoczął również aktywną działalność narodową i społeczną. W 1925 r. został prezesem TMMB. Udzielał się również w innych polskich organizacjach. Zmarł 25 listopada 1925 r. na udar serca. Pochowany został na cmentarzu Nowofarnym. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta.

  30. Piotr Wiszniewski

    1890-1966; fotografik, krajoznawca, działacz kultury.

    Urodzony w Żytomierzu na Ukrainie. W Bydgoszczy zamieszkał w 1923 r. podejmując pracę urzędnika kolejowego. Jednak jego prawdziwą pasją była fotografia. W 1931 r. założył własny zakład fotograficzny przy ul. Sienkiewicza. Na fotografiach utrwalał piękno Bydgoszczy, Kujaw i Pomorza. Jego zdjęcia dokumentowały życie miasta oraz najważniejsze wydarzenia międzywojennej Bydgoszczy. Organizował wiele konkursów fotograficznych. Jego pasją była również turystyka. Prowadził koło turystyki wodnej PTK. W 1939 r. brał udział w kampanii wrześniowej. W niewoli przebywał do 1945 r. Podczas okupacji utracił cały swój dorobek artystyczny. Zaczął swoją pracę od nowa. Jego powojenne fotografie dokumentują zniszczenia wojenne Bydgoszczy i okolic. Utrwalił na kliszy wiele obiektów w mieście i jego okolicach. Aktywnie działał w wielu lokalnych stowarzyszeniach. Brał aktywny udział w organizacji obchodów 600-lecia Bydgoszczy. Zmarł 17 marca 1966 podczas tworzenia kolejnej wystawy dotyczącej miasta.

Wstęp i opracowanie biogramów Dariusz Falkowski, na podstawie „Bydgoskiego słownika biograficznego”, tomy 1-7, autorstwa Janusza Kutty i Marka Romaniuka. Zdjęcie ilustracyjne autorstwa Dawida Szramke.

Share

About Author

Dariusz Falkowski